Pomorsko pravo Kotora i Dubrovnika- naučna analiza koja je nedostajala

Pomorstvo, neodvojivo od trgovine, presudno je uticalo na život i razvoj južnojadranskih gradova u Srednjem vijeku, osobito Kotora i Dubrovnika. Stoga ne čudi što su pomorsko-pravni odnosi bili kanonizovani statutima ovih moćnih pomorskih centara, utemeljeni na običajnom pravu i utkani u društveno-ekonomski život mnogo šire od zajednica samih komuna. Doprinos pomorskom pravu uopšte, između ostalog za posljedicu je imalo da je Dubrovnik prvi na svijetu uveo pomorsko osiguranje, a u Kotoru ovlasti i obveze države na sebe legalno preuzimala cehovska organizacija, Bokeljska mornarica. Ovo je najgrublji okvir popularne naučne monografije, koja je prethodnih dana predstavljena crnogorskoj publici od Kotora do Bara.

„Pod okriljem Svetog Nikole i Svetog Vlaha- Pomorsko pravo Kotora i Dubrovnika po odredbama njihovih statuta“ autorke dr Mirjane M. Blagojević, advokatice i istoričarke prava, koju su krajem 2020. objavili izdavačka kuća HeraEdu iz Beograda i Društvo za kulturni razvoj „Bauo“ iz Petrovca na Moru, predstavljena je u subotu u JU Muzeji i galerija Tivat u okviru promocije koja je održana na šest lokacija duž crnogorskog primorja.

Monografija predstavlja priređenu doktorsku disertaciju, koju je autorka objavila 2015. na Pravnom fakultetu Univerziteta u Beogradu, koju je odlučila prirediti za širu publiku i obogatiti brojnim prikazima koji nisu isključivo vezani za pravne nauke i istoriju prava. Sadržaj knjige prilično je bogat i raznovrstan, i nudi, kako bolje upućenom čitaocu tako i onom prosječnom, mogućnost da sveobuhvatno sagleda i razumije kompleksni normativni sistem dva najmoćnija grada Južnog Jadrana – Kotora i Dubrovnika, posebno u domenu pomorskog prava. S druge strane, u knjigi je zastupljena i manja cjelina koja tretira pomorsko pravo i Budve i Paštrovića, dosad uglavnom slabije istraživanih s tog ugla, objasnio je na početku druženja sa tivatskom publikom mr Dušan Medin, predstavnik udruženja „Bauo.“

„Knjiga je dio biblioteke-edicije „Vrt“, bašta, baština, u kojoj izdavačka kuća HeraEdu iz Beograda objavljuje posebna izdanja koja nastoje da tumače kulturološke i društvene fenomene prošlosti i sadašnjosti. Drugi izdavač je nevladino udruženje iz Petrovca na Moru – Društvo za kulturni razvoj „Bauo“, koje, kako mu i naziv kaže- škrinja, kovčeg- ukazuje na gotovo zaboravljenu materijalnu kulturu, a svojim izdanjima afirmiše kulturnu baštinu Primorja. Za izdavače su pospisane Zorica Stablović Bulajić, vlasnica i izvršna direktorica preduzeća HeraEdu, koja je ujedno i glavna i odgovorna urednica izdanja, i Mila Medin, izvršna direktorica Društva „Bauo“. Recenzenti monografije su prof. dr Žika Bujuklić, prof. dr Mirko Vasiljević i Jelena Antović, viša arhivistkinja i nekadašnja direktorica Istorijskog arhiva Kotor. Korekturu potpisuje Ivana Stojanović, dok je za likovno rješenje korice zaslužna tehnička urednica Jasmina Živković,“ objasnio je Medin na terasi JU Muzej i galerija Tivat u Ljetnjikovcu Buća- Luković.

Autorka se pridružila njegovim riječima zahvalnosti JU Muzej i galerija Tivat koja je ugostila predstavljanje monografije, za koju ističe da ju je pisala sa dva cilja:

„Ova knjiga je pisana sa dva cilja. Prvim- da dopre do svih onih koje zanima istorija, sociologija, etnologija, antropologija, koji vole Srednji vek i koji, isto kao ja, gaje ljubav prema istočnoj obali Jadrana, posebno Dubrovniku i Kotoru. Drugi cilj je bio da ta knjiga živi. Prvo predstavljanje je bilo u Beogradu sredinom juna, i veoma dobro je prihvaćena. Nakon druženja sa publikom u Crnoj Gori, čini mi se da knjiga i ovdje ima jako dobar prijem,“ skromno objašnjava dr Mirjana M. Blagojević, koja donosi djelo koje pomorsko-pravnu Kotora i Dubrovnika smješta u okvir koji umnogome prevazilazi okvire ovih moćnih srednjevjekovnih komuna.

Srednjovekovne komune ovog dela Jadrana, tokom svog ekonomskog i društvenog razvoja, dale su određeni doprinos razvoju prava, koji prelazi njihove lokalne okvire. Pravne norme koje su regulisale život i odnose u njima, dijelom su preuzete iz starijih pravnih sistema i onih političkih zajednica Jadrana i Sredozemlja koje su ranije krenule da uobličavaju svoj razvitak. Ali, pravna regulativa u Boki, a još u većoj meri u Dubrovniku, nastala je kao proizvod ukrštanja starijih pravnih sistema, pre svega mletačkog, sa običajnim pravom lokalnog i stanovništva njihovih zaleđa, sa zakonima države Nemanjića, ali i neposredno kroz sistem kasno vizantijskog prava. Ovaj amalgam, uobličen i sročen u posebnim dokumentima-gradskim statutima, kao i u statutima cehovskih udruženja i javnobeležničkim ispravama, daleko je nadživeo srednjovekovlje kao vreme nastanka, živeći aktivnom primenom do početka IX veka,“ objasnila je autorka.

Knjiga sadrži poglavlja o Kotoru, o njegovom zalivu i zaleđu, istorijsko-ekonomskim prilikama i razvoju, opštinskom uređenju, stanovništvu, pomorskom pravu Grada, utvrđenom kroz običaj i gradski Statut, s posebnim osvrtom na bratovštinu Sv. Nikole Mornara, danas Bokeljsku mornaricu. Knjiga ukazuje i na razvoj i posebno mjesto tri važna pomorska centra: Perasta, Prčanja i Dobrote, zatim trgovinu, njene periode razvoja i uticaja na društvenu strukturu, plovne puteve, posebne režime trgovanja, brodogradnju, privilegovanu trgovinu, krijumčarenje, pirateriju i gusarenje.

Autorka napose donosi poglavlje o Dubrovniku, o njegovom pomorstvu, podstatutarnim propisima i Statutu i svim Zakonima donetim zaključno s 1802. godinom, kao i Statutima dubrovačkih ladanjskih knežija: Mljetu, Lastovu i Lopudu, o sukobima na moru, strini, pedokiji i peljarini, kao obaveznim taksama, konačno o trgovačkim udruženjima: koleganci, roganci i entegi, pomorskom osiguranju, o trgovini ljudima, mornarici i posadi, režimu plovidbe, brodogradilištima, upravi, namirnicama i robi kojom se trgovalo.

Knjiga sadrži i ilustrativne priloge o ljudima i događajima ova dva srednjovjekovna grada, donoseći u posebnom dodatku mnoštvo citata koji svjedoče o kulturi života i društevnim odnosima koji su uslovili ili su rezultirali razvojem pomorstva i činjenicom da govorimo od dva moćna centra srednjevjekovnog Mediterana.

Dr Katarina Mitrović ističe veliku važnost ove publikacije za dalja proučavanja srednjevjekovne prošlosti naših krajeva.

„Ja sam ovu knjigu čitala iz dve pozicije. Kao neko ko se profesionalno bavi proučavanjem prošle stvarnosti, i kao pasionirani čitalac, i uspela u sebi te dve pozicije da pomirim. Ovakva knjiga je nama na našem naučnom nebu nedostajala. Bez dobrog poznavanja pomorskog prava mi ne možemo da proučavamo privrednu istoriju balkanskog zaleđa. Uvijek su nam upravo ta zananj i uvidi nedostajali da bismo štošta razumeli. Mirjana nam je donela jednu izuzetnu pravnu studiju koja prati razvoj pomorskog prava, analizirajući ovu oblast od poznoantičkog vremena pa sve do pred kraj vladavine Mletačke republike na ovim prostorima,“ istakla je dr Mitrović, objašnjavajući da je knjiga na nju ostavila poseban utisak i kao na ljubitelja pisane riječi. „Knjiga je izuzetno lepa, napisana čitko, pitko, jasno, razumljivo. Posebno je lep odeljak Pro memoria. Kada je reč o Kotoru, to su zapravo crtice iz svakodnevnog života, dok je kada govorimo o Dubrovniku, Pro memoria ima malo veću težinu. Kotor na žalost nije imao sreću da se dalje razvija, da dođe do pomorskog sudstva, do pomorskog osiguranja, do Zelene, do Žute knjige, svih tih dragocenih dokumenata koji svedoče da je sa napretkom države napredovalo i zakonodavstvo. Dubrovnik jeste,“ rekla je dr Mitrović u sinoćnjem obraćanju publici u Tivtu.

U razgovoru za naš radio, dr Mirjana M. Blagojević je objasnila izbor okvira svog najnovijeg naučnog rada 17-godišnjim zanimanjem za prošlost crnogorskog primorja u Srednjem vijeku, čemu je posvetila veliki broj naučnih radova iz domena pravnih nauka, baveći se primarno Kotorom i Bokom, ali i područjem Paštrovića. Dio knjige je i kratko poglavlje o pomorstvu i pomorskoj trgovini Paštorvića i Budve, a autorka se u posebnom poglavlju bavi i Statutom Bratovštine Svetog Duha, dajući sistematičan opis ovog značajnog izvora kojim se djelimično bavio i pokojni akademik, admiral Bokeljske mornarice dr Miloš Milošević.

Dr Milko Šimac, vršitelj dužnosti predsjednika Upravnog odbora Bibioteke grada Beograda, još jedan od učesnika sinoćnje promocije u Tivtu, ističe da je jako teško u kratkom vremenu predstaviti ovakvo naučno-popularno djelo.

„Ova knjiga je jako širokog zahvata, i po širini, i po geografiji, i po vremenu. Durgačije rečeno- u ovoj knjizi svega ima, a između ostalog ima i prava. Dok je čitate, čini vam se da je pravo tek povod, tek izgovor autorki da se upusti u pisanje o onome što je život sam, šta je preuzrok i prapočetak svake pravne norme. Ovo je knjiga o isprepletenim društveno-ekonomskim odnosima koji su izrodili određenim pravnim sistemima, kako u Kotoru, tako i u Dubrovniku. To preplitanje dolazi iz svih uticaja koji su se slevali i sabirali u ovim dvema komunama, onih iz zaleđa i onih koji su dolazili putem mora. To preplitanje je amalgam koji je svoj izraz dalo u praktično tri statuta, Statutu Dubrovnika, Statutu Kotora i Statutu bratovštine Svetog Nikole Mornara, kasnije Bokeljske mornarice. Tek ova gtri dokumenta zajedno daju celinu ovog pravnog režima, koji je poslužio kao osnova života i razvoja tih komuna. Ako su pravne norme dobre i ako se dosledno implementiraju, onda one imaju povratni uticaj na društveni život, prate njegov razvoj i omogućavaju mu nadrastanje,“ osvrnuo se na temu i vrijeme koje obrađuje ova knjiga dr Štimac.

Predstavljanje knjige premijerno je upriličeno u Beogradu, a prethodnih dana i književnoj, naučnoj ali i laičkoj publici u Budvi (23. avgust), Baru (24. avgust), Reževićima (25. avgust), Kotoru (26. avgust), Petrovcu (27. avgust) i Tivtu (28. avgust). Po riječima glavne urednice izdanja, direktorke izdavačke kuće HeraEdu, Zorice Stabilović Bulajić, trebalo bi da se uskoro nađe i pred publikom u Dubrovniku, za što već postoje konkretni planovi.

„Nizmerno sam srećna. Knjiga je inicijalno trebalo da bude objavljena u Kotoru. Mislim da bi ostala na ovom uskom lokalitetu. Zahvaljujući Dušanu Medinu, sa kojim sarađujem godinama, a koji je znajući da sam već objavljivala publikacije i o Mediterenu i o Jonskom moru, povezao Mirjanu i mene, došli smo u ovu poziciju. Inicijalno, kad sam čula da se radi i pomorskom pravu, prepala sam se da će to biti suvoparno štivo, usko stručno namenjeno pravnicima, pogotovo kad sam čula da je Mirjana advokat. Međutim, prečitavajući rukopis, bila sam prosto oduševljena kako je uspela iz tog naučnog diskursa da uleti u jedno potpuno nepristrasno istorijsko tumačenje vremena, a onda to sve začini antropološkim medaljonima kojima veoma često dolazi i do vrednih književnih narativa. Ova knjiga može da posluži i kao osnova za dokumentarni film, onako kako to radi BBC,“ s uzbuđenjem je istakla urednica knjige „Pod okriljem Svetog Nikole i Svetog Vlaha- Pomorsko pravo Kotora i Dubrovnika po odredbama njihovih statuta,“ koju, kako se čulo u subotu u Tivtu, zbog velikog interesovanja publike, veoma brzo očekuje i drugo izdanje.